Josquin Desprez - Planxit Autem David (ca 1500)

Joey Roukens - And David Sang (2009)

 

In 2009 maakte Joey op verzoek van het Rubens Quartet een speciale strijkkwartetzetting van het motet Planxit Autem David van Josquin Desprez. Met deze prachtige transcriptie ging een vurige wens van het kwartet in vervulling, namelijk het uitvoeren van een werk uit de periode van de Vlaamse polyfonisten. Joey's zetting van het motet is geen letterlijke bewerking; het geheel is uit elkaar gehaald en als het ware "gehercomponeerd" in een eigentijdse en meer voor strijkers geschikte stijl. Immers, snaren en strijkstok vragen om een andere aanpak en muzikale taal dan de menselijke stem. Er zijn coupures aangebracht en bovendien zijn tempo-aanduidingen en dynamische aanwijzingen toegevoegd. Door het bewuste gebruik van klankkleurtechnieken (flautando, sul tasto, tremolo, ponticello, pizzicato, flageoletten) herleeft het werk in een nieuwe, verfrissende gedaante. Joey besloot dan ook om zijn werk de nieuwe titel And David Sang te geven.

 

Dankzij YouTube een schitterende uitvoering van het origineel:

 

De Latijnse tekst is afkomstig uit het Oude Testament: Saul en zijn zoon Jonatan waren gesneuveld in de strijd. David verneemt dit nieuws van een boodschapper in zijn legerkamp, die Saul de genadestoot gegeven zou hebben. Onmiddellijk laat David de boodschapper doden, en al zijn mensen rouwen om het verlies van Saul en Jonatan.

 

Toen hief David een klaaglied aan over Saul en zijn zoon Jonatan. Hij heeft gezegd dat alle Judeeërs dit lied, het Lied van de boog, moesten leren. Het staat opgetekend in het Boek van de Oprechte:

"Als een gevelde hinde, Israël,

ligt jouw trots gesneuveld op je heuvels.

Ach, dat je helden moesten vallen!

Maak het niet bekend in Gat,

roep het niet rond in Askelon;

laat niet de Filistijnse vrouwen zich verheugen,

de dochters van die onbesnedenen niet juichen.

Bergen van Gilboa, draag geen dauw meer,

duld geen regen op je hooggelegen velden:

daar ligt het heldenschild, vertrapt,

het schild van Saul, vergeten en verwaarloosd.

Nooit keerde de boog van Jonatan terug

zonder het bloed van verslagenen, zonder het vet van helden;

het zwaard van Saul bleef nimmer onverzadigd.

Saul en Jonatan, de geliefden en beminden,

bij leven niet te scheiden, en onafscheidelijk verbonden in de dood.

Sneller dan een arend waren ze, en sterker dan een leeuw.

O dochters van Israël, treur om Saul!

Rijk bewerkt scharlaken gaf hij je te dragen,

door hem werd je getooid met sieraden van goud.

Ach, dat de helden in de oorlog moesten vallen!

 

Jonatan ligt gesneuveld op de heuvels.

Het verdriet verstikt me, Jonatan,

je was mijn broeder, en mijn beste vriend.

Jouw liefde was mij dierbaar, meer dan die van vrouwen.

Ach, dat de helden moesten vallen,

dat jullie, wapens in de strijd van Israël, verloren moesten gaan!"

(2 Samuël 1:17-27)

 

 

Hieronder leest u de toelichting van de componist zelf:

 

"And David Sang is een vrije transcriptie voor strijkkwartet van het motet Planxit autem David van de Franco-Vlaamse Renaissance-componist Josquin Desprez (1450-1521), één van de belangrijkste componisten uit de 15e en vroege 16e eeuw. Dit omstreeks 1500 geschreven vierstemmige motet is een zetting van de klaagzang van David op de dood van Saul en Jonathan, al klinkt het door de majeur-achtige klank voor hedendaagse oren eerder sereen en vredig dan klaaglijk en treurig. In zijn tijd werd Josquin in heel Europa gerespecteerd en vervulde hij zeer vooraanstaande posten in het toenmalige - door de kerk gedomineerde - muziekleven, onder andere aan de pauselijke kapel en aan het hof van hertog Ercole d'Este in Ferrara. Zijn werk (voornamelijk missen, motetten en chansons) wordt gekenmerkt door helderheid, evenwichtigheid, aandacht voor tekstexpressie en een volmaakte synthese tussen de horizontale en verticale samenklank.

 

 Zoals gezegd, And David Sang betreft een vrije transcriptie, dat wil zeggen, ik heb mij de vrijheid gepermitteerd om hier en daar te sleutelen aan de noten van Josquin. Niet in extreme mate, maar toch nog in die mate dat het me niet meer gerechtvaardigd leek voor deze transcriptie de oorspronkelijke titel te handhaven - vandaar de Engelse titel And David Sang. Mijn plan was om enerzijds zoveel mogelijk het karakter en de noten van Josquins muziek intact te laten, anderzijds om toch een idiomatisch strijkkwartetstuk te maken dat gebruik zou maken van de mogelijkheden die het medium strijkkwartet te bieden heeft wat betreft dynamiek, kleur en expressie. Zo heb ik dynamiek toegevoegd en daarmee een nieuw dramatisch verloop, hier en daar en enkel nootje of kleureffect als flautando of sul ponticello en soms een octaaf veranderd. Daarnaast heb ik de vorm gewijzigd - zo heb ik secties geschrapt, zodat er een compactere vorm zou ontstaan die beter zou werken voor het medium strijkkwartet.  

Waarom heb ik juist voor dit motet gekozen? Omdat juist in dit motet te horen is hoe Josquin uiteenlopende invloeden probeerde te integreren, iets wat ik altijd waardeer in componisten. Zo worden in dit motet imitatieve, polyfone passages die duidelijk geworteld zijn in de muziek van de Franco-Vlaamse traditie waarin Josquin was geschoold (hij had gestudeerd bij Johannes Ockeghem), afgewisseld met meer homofone passages die duiden op de Italiaanse invloed die Josquin wellicht opdeed tijdens zijn verblijf in Ferrara."

 

 

Om een indruk te geven van het werk van de componist in deze metamorfose laten we twee partituurbladzijden zien, Josquin versus Roukens. In rood omcirkeld zijn de voornaamste verschillen:

 

 

1: toegevoegde omspeling

2: ritme gewijzigd

3: twee noten worden één

4: nieuwe stemverdeling - eerste viool is extra kleur in de melodie

5: octaaftoevoeging altviool (vanwege nieuwe ligging erna) en cello (markering van het thema)

6: cello overbrugt de rust in het origineel met een doorgaande c

 

 

 

Als u geïnteresseerd bent, kunt u de volledige partituur van And David Sang opvragen via .